شما اینجا هستید

فرهنگی » خلق جریان جدید در مسیر ترانه
منبع : محمد عرفان رفیعی

گروه فرهنگی- محمد عرفان رفیعی

حمید ناصحی نویسنده، ترانه سرا و پژوهشگر موسیقی ایران است. وی که متولد سال ۱۳۵۶ در مشهد است، فعالیت مطبوعاتی اش را از سال ۱۳۷۳ در روزنامه خاوران آغاز کرد. وی از سال ۱۳۷۷ فعالیت ترانه سرایی را با گروه موسیقی چکاوک در مشهد شروع و از این رهگذر آثار متعددی در حوزه ترانه خلق کرد.
ناصحی از سال ۱۳۹۶ سردبیری ماهنامه «با ترانه» را بر عهده گرفته و از آن سال تا کنون چندین شماره موفق را در این ماهنامه فرهنگی هنری تجربه کرده است. وی در کارنامه پژوهشی خود علاوه بر تالیف کتب مختلف در زمینه پژوهش موسیقی به ویژه موسیقی پاپ، تجربه سردبیری و اجرای رسانه تصویری «موزیک نووا» را نیز دارد. در ادامه سلسله مطالب بررسی جایگاه و موقعیت ترانه در موسیقی ایران، «وطن روز» به گفت‌وگو با این کارشناس و پژوهشگر ترانه پرداخته است.

* تعریف شما از ترانه چیست؟ و به طور کلی  چه تفاوت ها و شباهت هایی با «تصنیف» دارد؟
ترانه در ساده‌ترین تعریف، از ترکیب یک کلام، فارغ از ارزش ادبی و هنری با یک خط ملودی شکل می‌گیرد. خصوصیات ثانویه‌ی کلام و موسیقی مانند وزن و قالب و ارزش‌های ادبی و هنری کلام و سازبندی و هارمونی و کیفیت اجرای موسیقی و ترانه هم در حقیقت تعیین کننده‌ی سطح کیفی و فرم و ژانر آن خواهد بود.
ترانه و تصنیف، هر دو ذیل یک تعریف یکتا قرار می‌گیرند و در حقیقت دو گونه‌ی متفاوت نیستند، اما بنا به شرایط و سلایق و ذائقه‌های متفاوت، ممکن است گاهی از واژه‌ی ترانه و گاهی از کلمه‌ی تصنیف استفاده کنیم. مثلاً عموماً ترانه‌هایی که با موسیقی ایرانی همراه می‌شوند را تصنیف و سروده‌های محلی یا کلامی که به فرم‌های غربی موسیقی نزدیک‌ترند را ترانه می‌گوییم. هر چند اجماعی در این توصیفات نیست و مثال‌ نقض هم می‌توان برای هر تعریف این‌چنینی آورد.

*با توجه به حیات مجدد موسیقی پاپ در دهه ۷۰ و مشخصاً در سال ۷۶، اوضاع ترانه و موسیقی پس از انقلاب را چگونه ارزیابی می کنید؟
چیزی که در سال ۷۶ اتفاق افتاد در حقیقت پذیرش رسمی ژانری با عنوان «موسیقی پاپ» در سیستم فرهنگی رسمی کشور بود. اما حقیقت این است که موسیقی پاپ با عناوینی دیگر همیشه در حال اجرا و انتشار بوده و به نظر من هیچ وقت به شکل کامل، ممنوع یا متوقف نشده است. نشانه‌ها و مثال‌های زیادی می‌توان در اثبات این موضوع آورد. اما خب طبیعتاً وقتی عنوان این موسیقی هم رسمیت پیدا کرد، پرداختن به آن هم رونق بیشتری گرفت.

*به نظر شما چه عامل یا عواملی در ماندگاری ترانه تاثیر دارند؟
عوامل زیادی را می‌توان نام برد اما من فکر می‌کنم که ابتدا ذائقه‌ جمعی که تحت‌تأثیر جریان‌های فرهنگی هر دوره شکل می‌گیرد یک ترانه را فارغ از این که با معیارها و اصول ادبی و هنری چه اندازه نسبت دارد برجسته می‌کند. این برجستگی هم باعث قرار گرفتن آن ترانه در حافظه و خاطره‌ی جمعی یک یا چند نسل می‌شود. از این جهت می‌شود گفت که ماندگاری یک ترانه در دو یا سه نسل، لزوماً به معنای جایگاه کیفی آن نیست. ممکن است یک ترانه‌ی ماندگار با ارزش‌های ادبی و هنری اندک، صرفاً به دلیل نقشی که در تاریخ داشته ماندگار شود. اما اگر ترانه‌ای بدون یک نقش تاریخی و صرفاً با کمک جریانی فرهنگی در مقطعی از تاریخ ماندگار شده باشد به احتمال زیاد عمرش در نسل‌های بعد پایان می‌پذیرد. طبیعتاً ترانه‌هایی هم که به هر دلیل، ماندگار شده‌اند و ارزش‌های ادبی و هنری قابل توجهی هم دارند شانس ماندگاری طولانی‌تری خواهند داشت.

*چه عامل یا عواملی باعث شدند تا وضعیت ترانه در چهار دهه اخیر سیر نزولی در پیش گیرد؟
این که معیار ما برای صعودی و نزولی بودن سیر تحول کیفی ترانه چه باشد مهم است. اگر ترانه‌ی دهه‌ پنجاه را ملاک قرار بدهیم طبیعی است که بهترین‌های ترانه‌سرایی را در میان همان نسل آغازگر آن جریان خواهیم یافت و ترانه‌ سالهای اخیر داعیه‌ پرچم‌داری آن جریان را دارد دچار سیر نزولی شده است. اما من معتقدم که ترانه‌ نسل ما از مقطعی خودش را پیدا کرده و در مسیر درستی قرار گرفته و کاملاً مشخص است که قرار نیست ادامه‌ی وفادار جریان دهه‌ی پنجاه باشد. ترانه‌های خوب زیادی هم در این سال‌ها خلق شده‌اند و باید دید این جریان جدید در آینده چه سیری پیدا خواهد کرد.

*بزرگ ترین قشر متضرر در انزوای ترانه کدام است؟
اگر منظورتان از انزوای ترانه، اهمیت ندادن به اصول و ارزش‌های بدیهی در خلق یک اثر هنری به نام ترانه است و این که ترانه‌های سطحی و سخیف توانسته‌اند ترانه‌های خوب را منزوی کنند، به نظرم دود این اتفاق به چشم جامعه خواهد رفت و فرهنگ را خدشه‌دار خواهد کرد. اما من همیشه معتقدم که منزوی شدن هنر واقعی غیرممکن است.

*به عقیده شما چرا طی چند دهه اخیر کمتر شاهد خلق آثار شاخص در حوزه ترانه و موسیقی هستیم، در صورتی که در وضعیت مشابه پیش از انقلاب اوضاع این روند به شکل دیگری ست؟
فکر می‌کنم پاسخ این سوالتان را در قالب جواب‌های قبلی داده‌ام اما تأکید می‌کنم که باید چند نسل بگذرد تا بتوانیم به این صراحت مدعی شویم که ترانه‌ امروز در ماندگاری و‌ کیفیت نتوانسته با ترانه‌ نسل‌های پیشین رقابت کند. من مطمئنم که ترانه‌های شاخص و ماندگار نسل ما اگر بیش از نسل قبل نباشند کم‌تر هم نخواهند بود.

*راهکار شما به عنوان یک ترانه سرا برای برون رفت از مسئله پیش رو چیست؟
اگر اصرار دارید که ما با مسئله‌ای مثل نزول کیفی ترانه‌ها روبه‌روییم و فرض کنیم در چنین شرایطی قرار گرفته‌ایم، به نظر من بهترین راهکار برای برون‌رفت از چنین شرایطی توجه هر چه بیشتر به نقدهای اصولی و آموزش‌های مبتنی بر علم و تجربه و توجه جدی به ادبیات و تبلیغ و انتشار آثار برجسته‌ در میان اهالی ترانه و همه‌ مردم است.

*کمی از فعالیت های اخیر خود در حوزه پژوهش و نشر توضیح بفرمایید؟
در حال حاضر به عنوان سردبیر ماهنامه‌ «باترانه» فعالیت می‌کنم، مانند سال‌های گذشته در قالب تدوین ویژه‌نامه‌ها و یادنامه‌های مختلف و گفت‌وگوهای مرتبط و پژوهش‌ها و نقدهایی از همه نوع طیف‌، بتوانیم دست‌کم بخشی از منابع لازم برای مؤلفین و‌ محققین راستین را تهیه کنیم. آخرین کاری که در قالب کتاب منتشر کرده‌ام مجموعه ترانه‌های جناب «فرهنگ قاسمی» با عنوان «وقتی دلگیری و تنها» است که با کمک یاشار هاشم‌زاده شکل گرفت. مجموعه‌ مفصل و نفیسی با عنوان «عالیجناب واروژان» هم آماده‌ی انتشار دارم که مجموعه‌ای است از زندگینامه و پارتیتور کامل ملودی، تنظیم‌های واروژان به انضمام دی‌وی‌دی‌های اجرای اکسترال و اینسترومنتال این آثار که قرار است در شرایط مناسب و طی یک مراسم خوب، رونمایی شود.
برنامه‌هایی هم در قالب ویژه‌نامه و یادنامه در باترانه داریم و کتاب‌هایی که احتمالا سال آینده منتشر خواهد شد.

*کلام آخر
من امیدوارم رویکرد جدی اهالی ادبیات و موسیقی به ترانه باعث شود که این بخش تأثیرگذار هنری بتواند به جایگاه واقعی خود در میان هنرها برسد. اتفاقی که مدت هاست در دنیا افتاده و دیگر نوبل ادبیات را هم می‌شود به یک ترانه‌سرا داد. همین که در کشور ما مردم و کارورزان هنر به درک درستی از جایگاه ترانه برسند راه را برای ارتقاء همه‌جانبه‌ آن هموارتر خواهد کرد.

استفاده از خبر با ذکر منبع بلامانع است

شما هم می توانید دیدگاه خود را ثبت کنید

کامل کردن گزینه های ستاره دار (*) الزامی است -
آدرس پست الکترونیکی شما محفوظ بوده و نمایش داده نخواهد شد -

پایگاه خبری، تحلیلی وطن آزاد